Öğrenme Psikolojisi

• Öğrenme: davranış değişikliğidir.
• Davranış: her türlü tepki
  • Uyarıcı
  • Tepki

• Davranış türleri
  • Kazanılmasına göre
    • Öğrenilmiş davranışlar
    • Doğuştan gelen biyolojik davranışlar
      • İçgüdü
      • Refleks
      • Geçici davranışlar: ilaç etkisi.
      • Fizyolojik etkenlerden kaynaklanan: uykusuzluk, açlık…
      • Büyüme ve olgunlaşma sonucu: süt dişlerinin düşmesi…
  • Gözlenebilir duruma göre davranışlar
  • Bilişsel davranışlar
  • Duyuşsal davranışlar: hoşlanma, vatan sevgisi
  • Psikomotor (devinsel) davranışlar
    • Yürümek, koşmak, yazı yazmak.
    • Edimsel koşullanma ile kazanılır

• Öğrenmeyi etkileyen faktörler
  • ÖĞRENEN ile ilgili faktörler
    • Türe özgü hazır oluş: kuşun uçması
    • Bireysel farklılıklar
      • Olgunlaşma: bedensel ve zihinsel olarak istenen düzey
      • Büyüme: boy, kilo, hacim değişikliği
      • Gelişme: Döllenmeden itibaren ilerleyen düzenli süreç
      • Yaş
      • Zekâ
      • Hazır bulunuşluk: hazır ve istekli
    • Genel uyarılmışlık hali ve kaygı düzeyi
    • Fizyolojik durum
    • Güdülenme (motivasyon)
      • Fizyolojik güdüler (Dürtüler)
      • Sosyal güdüler: ait olma, saygınlık…
    • Geçmiş yaşantılar (Transfer/Aktarma)
      • Olumlu transfer: bisiklet -> motosiklet
      • Olumsuz transfer: F klavye -> Q klavye
    • Dikkat ve algıda seçicilik
      • Seçici dikkat
      • Çekilen dikkat
  • Öğrenme YÖNTEMleri ile ilgili faktörler
    • Öğrenme için ayrılan zamanın kullanımı
    • Öğrenilecek konunun yapısı ve yaklaşma tarzı
    • Geribildirim
    • Öğrenenin aktiflik durumu
    • Programlı öğrenme modeli
    • Yardım alma
  • Öğrenilen KONU ile ilgili faktörler
    • Konunun anlamlılığı
    • Konunun somut-soyut olması
    • Algısal ayırt edilebilirlik
    • Anlamsal-Kavramsal çağrışım
    • Anlamsal çağrışım
    • Kavramsal gruplandırma
  • Öğrenmenin yapıldığı ORTAM ile ilgili faktörler
    • Fiziksel çevre
    • Sosyal çevre

DAVRANIŞÇI ÖĞRENME YAKLAŞIMLARI

• Gözlenip ölçülebilen davranışları inceler
• Duygu ve düşünce gibi doğrudan gözlenemeyen kavramları incelemez.
• İnsan beyni doğuşta boş bir levha gibidir.
• Koşullanma yolu ile öğrenme
  • Klasik koşullanma İvan Pavlov
    • Nötr uyarıcı: herhangi bir tepki verilmeyen yapay uyarıcı
    • Koşulsuz uyarıcı
      • Deneyde kullanılan et
    • Koşullu uyarıcı: ete bağlı zil sesi
      • Acı bir fren sesi ile daha önce bariyerlere çarpmış kişinin her fren sesinde tepki vermesi.
      • Kaygıya yol açan sınav
      • Aşıcıyı görünce çocuğun ağlaması
      • Öcüüü!
    • Koşulsuz tepki: ete verilen tepki
    • Koşullu tepki: en sonundaki zil sesine verilen tepki
    • İtici uyarıcı: sürekli emzik isteyen bebeğin emziğine biber sürülerek vazgeçirmek.
  • Edimsel (Operant / Araçlı) Koşullanma Skinner

• Programlı öğrenme: öğrenci kendi hızına göre aşamalı olarak öğrenir.
  • Bireysel hız ilkesi
  • Küçük adımlar ilkesi
  • Aktif katılım ilkesi
  • Başarı ilkesi
  • Geribildirim ve düzeltme ilkesi
• Uyarıcı genellemesi: beyaz önlüklü herkesi hemşire sanma
• Uyarıcı ayrıştırma (ayırt etme): her gözlüklüye baba dememe
• Koşullanmanın sönmesi: başlangıçta artar, sonra azalır
• Kendiliğinden geri gelme:
• Alışma/Alıştırma etkisi: saatin tik-taklarına alışma
• Duyarlılık/Duyarlılaştırma: normalin üstünde tepki
• Dereceli/Üst Düzey Koşullanma: zil sesinden önceki ışığa da tepki verme
• Davranışa şekil verme (Biçimlendirme)
• Davranışa şekil verme ve kademeli yaklaşım: öce düzgün vuruş, sonra kalenin yanı, sonra da gol.
• Zincirleme koşullanma: önce rakam, sonra dört işlem, sonra çarpma…
• Kaçma(korku) ve kaçınma koşullanması
  • Fizik öğretmeninden azar işittikten sonra onu görmek istememe
• Öğrenilmiş çaresizlik
• Kendini gerçekleştiren kehanet
• Garcia Etkisi: okula karşı oluşan antipatiden dolayı defter, kitap gibi şeylerden de soğuma
• Premack İlkesi (Büyükanne Kuralı): önce ders sonra çikolata
• Koşullu anlaşma: bireyin biri ile ya da kendi ile anlaşma yapması.
• Plasebo etkisi
• Gölgeleme İlkesi: denize düşen yılana sarılır.
• Engelleme
• Bitişiklik ilkesi: 2-3 sn.
• Habercilik ilkesi
  • Olumlu habercilik (ileriye doğru): zilin eti haber vermesi
  • Olumsuz habercilik (geriye doğru): et verilmesi zilin bittiğini belirtir
• Pekiştirme
  • Olumlu pekiştirme: ödül
  • Olumsuz pekiştirme
    • Kaçma: olumsuz uyarıcının ortamdan çekilmesi
      • Göze kaçan tozu ovalayarak çıkarmayı sürdürmek.
    • Kaçınma: babasından korktuğu için ders çalışma
  • Sürekli pekiştirme
  • Aralıklı pekiştirme
    • Davranışa göre
      • Sabit aralıklı: her ayın 15’inde maaş
      • Değişken aralıklı: ödevleri farklı zamanlarda kontrol etme
    • Zamana göre
      • Sabit oranlı: 10 gömlek başına ek ücret
      • Değişken oranlı: tamamen rastgele
  • Birincil pekiştirme: yaşam için gerekli, su gibi.
  • İkincil pekiştirme: para, aferin…
    • Sosyal pekiştireç: harikasın
    • Etkinlik pekiştireci: maça gitme
    • Sembolik (simgesel) pekiştirme: madalya
  • İçten pekiştirme: benim için gurur meselesi
  • Dıştan pekiştirme: aferin
  • Maddi pekiştirme: para…
  • Manevi pekiştirme: takdir
• İstenmeyen davranışları kaldırma yöntemleri
  • Ceza
    • 1. tip ceza: kitabı yırtan çocuğa kızmak
    • 2. tip ceza: trafik suçu işleyenin ehliyetinin iptal edilmesi. Olumlu bir şey iptal ediliyor.
  • Davranış kontrol teknikleri
    • Karşıt koşullanma (Kötü+İyi)
      • İngilizce dersini sevmeyene, derse hoş uyaranlar sokarak, dersi eğlenceli hale getirerek sevdirme.
    • Zıt tepki (Kötü+İyileştirici)
      • Önceleri matematik sevmezken, öğretmenin ilgisi ile matematik sevmek.
      • Kuş gribinden dolayı beyaz et yemeyenlerin reklamlardaki modellerden sonra beyaz et yemeleri
      • Köpekten korkan bir çocuğun köpeği annesiyle gördüğünde daha kolay yaklaşabilmesi.
    • Sistematik duyarsızlaştırma: önce köpek resmi, sonra filmi, sonra yavru köpek…
    • Olumsuz pekiştireç kullanma: olumsuzluktan istenilen şey yapılmadıkça çıkmama. Soru çözülmezse teneffüse çıkarmama.
    • Bıktırma
    • Görmezden gelme / Sönme / Pekiştirmeme
    • Gelişim özelliğinin geçmesini bekleme.
    • Ortamı değiştirme
    • Ara verme
    • Alıştırma / Eşik yöntemi
• Bitişiklik Kuramı Watson, Guthrie
  • Watson U-U
    • Watson’un kuramının temel özellikleri
      • Davranışlar sadece deneysel yöntemlerle gözlenebilir.
      • Çocuklar istenen koşullanma ile doktor, hırsız, avukat yapılabilir.
    • Watson’un öğrenme ilkeleri
      • Uyarıcı genellemesi: bebeğin gürültü yüzünden tavşandan korkar olması.
      • En son ve en sık yapılma ilkesi (Sıklık / Yakınlık)
  • Guthrie U-T
    • Öğrenmenin tek yolu bitişikliktir.
    • Tek deneme ilkesi: öğrenme için tekrara gerek yoktur, bitişiklik yeterlidir.
    • Sonunculuk ilkesi: en son geçilen yerde yılan görüldü ise o yoldan korkulur.
    • Ceza: ceza davranışı pekiştirmez, bilakis artırır.
    • Guthrie’ye göre alışkanlıların ortadan kaldırılması
      • Eşik yöntemi
      • Bıktırma yöntemi
      • Zıt tepki yöntemi

• Bağdaşım Kuramı Thorndike
  • Çağrışım yoluyla öğrenme, uyaran-tepki kuramı, bağ kuramı, araçsal koşullanma olarak da bilinir. Kedi-mandal deneyindeki gibi deneme-yanılma temellidir.
  • Thondike’ın öğrenme ilkeleri
    • Bağdaşımcılık: ne kadar çok U-T kurulursa öğrenme o kadar etkili olur.
    • Deneme-Yanılma (Seçme ve Bağlama)
    • Küçük adımlar ilkesi
    • Thorndike’ın tepki analojisi: ilk kez karşılaşılan şeye nasıl tepki verileceği bilinemez ve bu duruma benzer önceki tecrübelere göre davranılır
    • Analoji: Bilinenden hareketle bilinmeyen hakkında çıkarımda bulunma.
    • Tepki çeşitliliği ilkesi: öğrenme sürecinde ne kadar farklı tepki gösterilecek durum varsa, öğrenme hızı o kadar artar.
  • Thorndike’ın Öğrenmeyle İlgili Temel Kanunları
    • Hazır bulunuşluk kanunu: gelişim düzeyinin uygunluğu ve isteklilik
    • Tekrar kanunu (Alıştırma)
    • Etki Kanunu: hedefe yönelik davranışın sonuçtan etkilenmesi
      • Etkinin yayılması: yabancı dil öğrenilirken yanlış telaffuzun da artması.
      • Ödül davranışı artırır, ceza etkilemez
• Sistematik Davranış Kuramı Hull
  • Hull’a göre davranışlar adım adım, basitten karmaşığa alışkanlık kazanmakla kazanılır.
  • Öğrenme gözlenen olaylardan mantıksal sonuçlar çıkarttıran matematiksel bir süreçtir.

BİLİŞSEL ÖĞRENME YAKLAŞIMLARI

• Gestalt Öğrenme Kuramı Köhler, Koffka, Wertheimer
  • Gestalt kuramında algılama
  • Algısal öğrenme (Pragnanz) yasaları
    • Şekil-Zemin algılama (Figür-Fon)
    • Yakınlık yasası
    • Benzerlik yasası
    • Tamamlama yasası
    • Devamlılık (Süreklilik) yasası
    • Basitlik yasası
  • Mutlak eşik
  • Algısal Hazırlık a-b-c 5-6-7
  • Algıda Seçicilik ve Dikkat
  • Algısal değişmezlik
    • Şekil değişmezliği
    • Büyüklük değişmezliği
    • Renk değişmezliği
  • Algı yanılmaları
    • İllüzyon (Yanılsama): yanlış yorumlama
      • Fiziksel illüzyon: kalemin suda iken kırık algılanması
      • Psikolojik illüzyon: bez parçasını fare sanma
    • Halüsinasyon (Sanrı)
  • Alan Kuramı Kurt Lewin
    • İnsan davranışı bulunduğu andaki birçok parametrenin etkisi altındadır.
  • Gestalt Kuramı’nda öğrenme
    • Kavrama (Seziş) yoluyla öğrenme
      • Hazırlık aşaması > Kuluçka(Bekleme) aşaması > kavrayış ve aydınlanma aşaması > Değerlendirme aşaması

• Bilgi İşleme Kuramı Gagne, Piaget, Miller, Brings, Neisser
  • Öğrenme tamamen zihinsel bir süreçtir. Bilgi algılanır, işlenir, sağlanır ve geri getirilir.
  • Bellek türleri
    • Duyusal Kayıt: anlık bellektir. Kapasitesi sınırsızdır.
    • Kısa Süreli Bellek: bilgi işleme sürecinin en yoğun olduğu yerdir. 20-30 saniyelik kısa süreli bilgi depolama kısmıdır. Duyusal kayıttan gelen bilgileri uzun süreli belleğe aktarır
    • Uzun Süreli Bellek: 30 sn -1 dk’dan sonraki hatırlanan bilgilerin saklandığı, geri çağrılan sınırsız kapasiteli bellek.
      • Anısal (Epizodik) Bellek: belirli yer ve zamana bağlı bilgilerin depolandığı yer.
      • Anlamsal (Semantik) Bellek: okul öğrenmeleri, genel kültür vs…
        • İmge, Şema
        • İlkeler, jestler, mimikler, el-kol hareketleri, trafik işaretleri.
      • İşlemsel Bellek: beceri ve alışkanlıkların saklandığı bellek
  • Bilgiyi depolama/Saklama stratejileri
    • Tekrar ederek kaydetme
      • Koruyucu tekrar
      • Düzenleyici tekrar
    • Anlamlandırma – Kodlama
      • Örgütleme
      • Etkinlik
      • Eklemleme
      • Bellek destekleyici ipuçları
  • Bilişsel süreçler
    • Dikkat
    • Algı
    • Tanıma
  • Yürütücü kontrol ve yürütücü biliş
  • Bilişsel öğrenme türleri
    • Sözel öğrenme
    • Kavram öğrenme
      • Kavram analizi
      • Kavram haritaları
  • İlke (kural) öğrenme
  • Problem çözmeyi öğrenme
• Bilgiyi uzun süreli bellekten geri getirme
  • Hatırlama
  • Unutma
    • Unutma nedenleri
      • Kullanmama nedeni ile bozulma
      • Karışma
      • Yanlış yerleştirme
      • Ket vurma
        • Geriye ket vurma
        • İleriye ket vurma
  • Unutma ile ilgili çeşitli kuramlar
    • Nörofizyolojik kuram: sinaptik bağların zayıflaması
    • Koşullanma: ödüllendirmeme
    • Psikoanalitik: rahatsız edilenler bilinçaltına itilir.
    • Bilgi işleme kuramı: kısa süreli bellekte tekrar edilmeme, uzun süreli belleğe aktarılmama; uzun süreli bellekte geri getirilmeme ve yanlış yere koyma.

• Yapılandırmacı (Oluşturmacı) Öğrenme Kuramı Vygotsky, Piaget, Barlett, Beybee
  • Bilgi öğrenenin var olan değer yargıları ve yaşantıları tarafından üretildiği düşünülür. Öğrenme ezberlemeye değil bilgiyi transfer etmeye ve bilgiyi yorumlamaya bağlıdır.
  • Yapılandırmacılık ile ilgili bilginin oluşumu ile ilgili yaklaşımlar
    • Bilişsel Yapılandırmacılık Piaget
      • Birey eski bilgileri ve yeni bilgileri yapılandırır
    • Sosyal Yapılandırmacılık Lev Vygotsky
      • Sosyal çevre ile etkileşim ile öğrenme
  • Yapılandırmacı öğrenme kuramının 5 aşaması
    • Giriş-Dikkat Çekmek Enter
    • Keşfetmek Explore
    • Açıklamak Explain
    • Bilgiyi anlamlandırmak Elaborate
    • Değerlendirme Evalvate
  • Yapılandırmacı eğitimde amaç kendi problemlerini çözebilen bireyler yetiştirmektir
  • Öğrenci açık fikirli, eleştirel, sorgulayıcı, araştırmacı, girişimcidir. Öğrenci merkezlidir. Öğrenme birey tarafından sağlanır.
  • Öğrenci görüş ve bakış açısı dikkate alınarak ders planlanır

BİLİŞSEL AĞIRLIKLI ÖĞRENME KURAMLARI

• Sosyal Öğrenme Kuramı Albert Bandura
  • “Kör ile yatan şaşı kalkar”, “üzüm üzüme baka baka kararır”, bana arkadaşını söyle sana kim olduğunu söyleyeyim”…
  • Sosyal öğrenmenin davranışçı kuramdan farkları
    • Davranış öğrenilebilir fakat hemen gösterilmeyebilir.
    • Pekiştireç bir zorunluluk değildir.
    • İnsan tepki veren basit ve pasif bir varlık değildir.
  • Sosyal öğrenme aşamaları
    1. Dikkat
    2. Hatırlama
    3. Yapma/Uygulama
    4. Güdülenme/Pekiştirme
  • Sosyal öğrenmeyi etkileyen dolaylı öğrenmeler
    • Dolalı pekiştirme ve güdülenme: ödül alan arkadaşı görüp onun gibi çalışmaya başlamak
    • Dolaylı ceza
    • Dolaylı duygusallık: annesinin fareden korktuğunu görüp fareden korkan çocuk…
  • Sosyal öğrenme sürecini etkileyen faktörler
    • Gözlemcinin özellikleri
      • Sembolleştirme kapasitesi
      • Öngörü kapasitesi
      • Ön düzenleme kapasitesi
      • Öz yargılama kapasitesi
      • Karşılıklı belirleyicilik
      • Dolaylı öğrenme kapasitesi
      • Öz yeterlilik kapasitesi
    • Modelin özellikleri
    • Davranışın özellikleri
  • Öz bilinç, Öz benlik, Öz güven, Öz saygı, Öz denetim, Özgecil davranış, Öz sevgi (narsizm)
  • Halo Etkisi
    • Bireyin sahip olduğu olumlu özellikten dolayı diğer özelliklerinin de olumlu olduğunun düşünülmesi.
  • Horn Etkisi
    • Bireyin olumsuz özelliğinden dolayı diğer özelliklerinin de olumsuz olduğunun düşünülmesi.

Albert Bandura (1925)

• İşaret-Beklenti (İşaret-Gestalt) Öğrenme Kuramı Tolman
  • Amaçsal davranış: güdüsel davranışlar
  • Molar davranış: moleküler olmayan, bütüncül davranış
  • İşaret öğrenme: iki uyarıcıyı birbirine bağlayarak bilişsel harita oluşturmak suretiyle gerçekleşen öğrenme.
  • Beklenti öğrenme: ödül beklentisidir. Sürekli olarak doğrulanan beklentiler inanca dönüşür.
  • İşaret-Gestalt Kuramının özellikleri
    • Çevredeki uyarıcılar birer işaret, ipucu ve keşfetme süreci parçasıdır.
    • Tüm davranışların bir nedeni vardır ve davranışlar bir amaca yöneliktir.
    • Davranışçı Öğrenme Kuramı ile Gestalt birleşimidir.
    • U-T bağı organizma içsel süreci eklenerek U-O-T şeklinde ifade edilmiştir.
  • Tolman’a göre öğrenme türleri
    • Gizli (Örtük / Farkına varmadan) Öğrenme
      • Gizil sönme
    • Yer öğrenme (Bilişsel Harita)
    • Bilişsel Senaryo
    • Kateksis: acıkan Karadenizlinin hamsi, Doğulunun et yemek istemesi
      • Olumlu kateksis: Karadenizlinin hamsi yemek istemesi
      • Olumsuz kateksis: Müslümanların helal olmayan yiyeceklerden kaçınması
    • Eşdeğer İnançlar Geliştirme: uykusuzluğa rağmen not ödülünden dolayı ders çalışmak
      • Alan beklentileri: kırmızı ışık yandığında arabaların duracağı işareti almak
      • Alan-Biliş Yolları: bir problemi çözme yöntemini başka problemde de kullanma
      • Güdüsel (Dürtüsel) Ayrımlar: farenin acıktığında sağdaki yiyeceğe, susadığında soldaki suya yönelmesi

HÜMANİST VE BEYİN TEMELLİ ÖĞRENME KURAMLARI Rogers, Maslow

• Hümanist öğrenme kuramının özellikleri
  • İnsan biriciktir. Öğrenmenin merkezinde öğrenci olmalıdır.
  • İnsan özgürdür, kendi seçimini kendi yapmalıdır
  • İnsan kendini gerçekleştirmek için sürekli çaba içindedir
• Hümanist yaklaşımın temel öğeleri
  • Kişisel sorumluluk
  • Şimdi ve burada
  • Bireyin fenomenolojisi: dünyayı kendine özgü algılamak
  • Kişisel gelişim: temel ihtiyaçlar mutluluk için yeterli değildir.
• Çağdaş eğitim anlayışının temelinde bilişsel ve Hümanistik yaklaşım vardır.

• Rogers ve Benlik Kavramı
  • İnsan ve yetenekleri değerlidir. Sorunlar evrensel değil, kişiye özeldir.
  • Benlik kavramının iki öğesi
    • Gerçek benlik (özben): ben neyim? Ne yapabilirim?
    • İdeal benlik (Benlik tasarımı): ne olmak istiyorum?
      • Özsaygı
      • Ali’nin bir gün büyük bir yazar olmayı düşünmesi.
  • Rogers’a Göre Eğitim
    • Koşulsuz saygı, empatik anlayış, güven ve dürüstlük, ödüllendirme, özgürlük
  • Fenomenolojik yaklaşım: dış dünya değil, dış dünyanın nasıl algılandığı önemlidir.
  • İçgörü yaklaşımı: kendini ve başkalarını anlayabilme yeteneği
  • Ayna teorisi: benlik algısı başkalarının görüşünden etkilenir.

• Maslow ve İhtiyaçlar Hiyerarşisi
  • İhtiyaçlar hiyeraşisinin basamakları
    • Fizyolojik ihtiyaçlar
    • Güvenlik ihtiyacı
    • Sevgi ve ait olma ihtiyacı
    • Statü ve saygı ihtiyacı
    • Merak, bilme, tanıma ihtiyacı
    • Estetik ihtiyaçlar
    • Kendini gerçekleştirmek: kendini gerçekleştiren birey her şeyi olduğu gibi kabul eder. Bulunduğu ortama uyum sağlar, üretkendir vs…
  • İhtiyaçlar evrenseldir, hiyerarşik sıra izler.

BEYİN TEMELLİ ÖĞRENME (NÖROFİZYOLOJİK) KURAM Hebb

• Hebb’e göre bellek türleri
  • Kısa süreli bellek
  • Uzun süreli bellek
• Hücre kümeleri
• Ardışık safhalar: kokudan bir kişiyi hatırlamak
• Beynin sol kısmı mantısal yandır ve vücudun sağını kontrol eder, sağ kısmı ise müzik, üç boyutlu düşünme, sentez gibi faaliyetleri gerçekleştirip vücudun sol kısmını kontrol eder.

___________________________________________________________

Gelişim Psikolojisi